[جمله فعلیه

همانگونه که قبلا یادگرفتید جملات یا اسمیه هستند یعنی با اسم شروع میشوند ویا فعلیه میباشند یعنی اینکه جمله با فعل شروع میشود . دانستیم که در جمله اسمیه دورکن مهم وجود دارد که همیشه باید به دنبال آنها بگردیم . یکی مبتدا ودیگری خبر . البته این بدان معنی نیست که در این نوع از جملات نقش های دیگری وجود ندارد . یک جمله اسمیه هم میتواند مضاف الیه یا مجرور به حرف جر یا صفت و... داشته باشد . اما در جملات فعلیه ما می بایست به دنبال چه چیزهایی یا نقشهایی باشیم . در جملات فعلیه همیشه دو رکن فعل وفاعل وجود دارند ولی گاهی ممکن است این جملات مفعول هم داشته باشند . دراین نوع از جملات مجرور به حرف جر یا مضاف الیه ویا صفت و.. هم میتواند بیاید .

دقت داشته باشید که در جملات فعلیه آنچه مهم است این است که فاعل ( انجام دهنده کار ) همیشه بعد از فعل قرار می گیرد واگر این اسم که دارد کاری را انجام میدهد ، قبل از فعل آمد دیگر نمیتواند فاعل باشد . وچنان چه در این نوع از جملات فاعل به شکل اسم ظاهری که برای شما ملموس میباشد بیاید فعل غایب شما احتیاجی به صرف کردن ندارد ودرهمه حالت به شکل مفرد می آید ولی در جنس (مذکر ومونث بودن ) با فاعل خود مطابقت میکند .

مانند : رجعَ الطالبونَ من السفرة  العلمیة                یا رجعت الطالبات من السفرة العلمیة 

همانطور که می بینید فاعل یعنی الطالبون والطالبات بعد از فعل آمده است وچون ما آنها را به خوبی احساس می کنیم بنابراین نیازی نیست که فعل را صرف کرده ودر حقیقت برای فعلمان دو تا فاعل بیاوریم . زیرا علامت هایی را که ما به آخر فعل هایمان اضافه می کنیم تا آنها را صرف کنیم در واقع فاعل ما میباشند . اکنون به جملات زیر دقت کنید :

(مردان ) از مسجد باز گشتند .        رجعوا من المسجد . ضمیر (واو ) در واقع نشان دهنده جمع مردان است وفاعل میباشد .

(زنان) به خانه رسیدند .                وصلنَ الی البیت . ضمیر (نَ ) در واقع نشان دهنده زنان است وفاعل میباشد .

در این دو جمله چون ما هیچ اسم قابل ملموس یا ضاهری نیاوردیم پس فعلمان را صرف کردیم تا فاعل داشته باشیم .

حواستان را خوب جمع کنید . این مورد فقط در فعل های غایب به کار میرود چه این فعل ها ماضی باشند چه مضارع یا مستقبل و..

اما حرکت حرف آخر در فاعل چه میباشد ؟ اعراب فاعل مانند مبتدا وخبر است . یعنی رفع یا ضمه ـــُــٌ   والبته اسم های حقیقی مونث مانند فاطمه ، زینب ، مریم و.. وهمچنین اسم های دارای (ال ) ویا اسم هایی که به اسم بعدی مضاف (اضافه ) شده اند تنوین را قبول نمی کنند وفقط

ــــُـــ می گیرند .

جمله فعلیه میتواند مفعول هم داشته باشد . مفعول کلمه ای است که در جواب چه چیزی را وچه کسی را می گوییم . مانند : علی خورد . چه چیزی را؟ غذا را . غذا در اینجا مفعول میباشد . اعراب مفعول ـــَـــــًـــ  فتحه یا نصب است . وبه آن منصوب می گوییم . تمام مواردی که در فاعل گفتیم که تنوین ضمه نمی گیرند اگر مفعول بشوند تنوین فتحه نمی گیرند . مانند:

فاطمه به درخت نگاه کرد .     نظرت فاطمة ُ الی الشجرة

زینب فاطمه را دید.              رأیت زینبُ فاطمة َ

در جمله دوم اگر دقت کرده باشید متوجه شدید که زینب فاعل است وفاعل باید مرفوع باشد وفاطمه مفعول است ومفعول باید منصوب باشد . اما همانطور که می بینید هیچ کدام تنوین نگرفته اند .

یادتان باشد ما در زبان عربی (را ) نداریم واین کلمه را فقط در ترجمه به کاار می بریم .

اما مجرور به حرف جر چیست ؟ اسمی است که بعد از حروف جر قرار می گیرند . حروف جر باعث میشوند که حرکت حرف آخر در این اسم ها کسره ـــِــــٍـــ  بشود که به آنها مجرور می گوییم . حرف جر + اسم بعد از آن روی هم جار ومجرور می باشند .

این حروف عبارتند از : الی / علی / مِن / فی / عند / کَ به معنی مانند / و به معنی قسم مانند والتین والزیتون / و........

همانم 3 حالتی که در فتعل ومفعول گفتیم اگر در مجرور به حرف جر هم باشد تنوین نمی گیرد . البته تنوین جر یا کسره

اکنون دقت کنید . می خواهیم جمله اسمیه زیر را به فعلیه تبدیل کنیم .

این دو دانش آموز دختر دراین مدرسه درس می خوانند .

هاتان الطالبتان ِ تقرءان ِ الدرسَ فی هذه المدرسة.

تقرأ هاتان الطالبتان الدرسَ فی هذه المدرسة .

جمله اسمیه

تاکنون دررابطه با کلمات مختصری از مطالب رایاد گرفتید . هرگاه بخواهیم کلمه ای راتحلیل الصرفی کنیم آنچه راتاکنون یادگرفته اید برای آن کلمه می نویسید . برای نمونه :

 سَمِعَ : فعل ماضی . مفرد مونث غایب

 محفظة ُ : اسم . مفرد . مونث

اکنون ببینیم که هر یک از اسمها می توانند نقش خاصی رادر جمله بگیرند . هم چنین فعل

به تعیین نقش کلمات الاعراب می گوییم .

برای یافتن نقش کلمات ابتدا باید به دستورزبان فارسی کاملاً آشنا باشید . دوم اینکه از قدرت ترجمه بالایی برخوردار باشید .

درزبان عربی جملات یا اسمیه هستند یا فعلیه .

جمله اسمیه به جمله ای گفته میشود که بااسم شروع میشود .

جمله فعلیه به جمله ای گفته میشود که با فعل شروع شود .

زمانی که تشخیص دادید جمله شما اسمیه است یا فعلیه ، آن وقت به دنبال ارکان مهم آن بگردید .

در جمله اسمیه شما دورکن مهم دارید که حتماً باید آ«ها رادرجمله مشخص نمایید .

این دورکن عبارتند از : مبتدا / خبر

مبتدا اسمی است که درابتدای جمله قرار می گیرد وممکن است گاهی اوقات بعد از خبر بیاید و آن زمانی است که خبر از نوع حرف واسم باشد . در ضمن مبتدای شما هم با تنوین آمده یاشد .

حتماً معنای تنوین رادر درس قرآن خوانده اید .

خبر کامل کننده مبتدا میباشد ومیتواند به یکی از 3 شکل زیرباشد :

خبر از نوع اسم . که ما به آن خبر مفرد می گوییم . حتی اگر آن اسم مثنی یا جمع باشد .

خبر از نوع فعل . که ما به آن خبر جمله می گوییم .

خبر ازنوع حرف واسم . که مابه آن خبر شبه جمله می گوییم .

مبتدا وخبر می بایست مرفوع باشند و یعنی حرکت حرف آخرشان ـــُـ یا ــــٌــ باشد .

در مواقعی که اسم شما (ال) داشته باشد یا اسم اشخاص حقیقی مونث باشد یا به کلمه دیگری اضافه شده باشد ودرواقع مضاف باشد اسم شما ـــُــ می گیرد .

اگر اسم شما مشخصات بالا رانداشت اسم شما ـــٌــ می گیرد .

خبر اگر از نوع فعل یا حرف واسم باشد حرکت آن تغییر نمی کند وچون در جایگاه خبر نشسته است وما گفتیم که خبر مرفوع است پس می گوییم محلاً مرفوع . یعنی درمحل رفع

به جملات زیر دقت کنید .

 الطالب نظیف .

می خواهیم این عبارت را (شکُّل ) حرکت گذاری نماییم .

ابتدا تشخیص می دهیم که جمله ما جمله اسمیه است . پس یک مبتدا داریم ویک خبر . گفتیم که مبتدا وخبر هردومرفوع هستند . پس می بایست حرکت ــُــ یا ـــٌــ رادر آخر حروف قراردهیم . اکنون نگاهی به عبارت می اندازیم .

الطالب ، (ال ) دارد پس فقط ـــُـ می گیرد .

نظیف ، (ال ) ندارد / به کلمه دیگری اضافه نشده است / اسم شخص مونث هم نیست . پس ــٌــ می گیرد .

یادتان باشد منظورمان از اسم مونث حقیقی اسم دختر خانم هااست . مانند : زهرا ، فاطوه ، سعیده، مریم ، زینب و....

آموزش فعل نهی

تاکنون بادوکاربرد فعل (امر ونفی ) آشنا شدید . اکنون بدانید که :

اگر بخواهیم کسی راازانجام کاری منع کنیم ، درواقع نهی از منکر کنیم ازفعل نهی استفاده می کنیم .

فعل نهی همانند فعل امر از مضارع مخاطب ساخته میشود وبرای ساخت آن می بایست به شکل زیر عمل نمایید .

ابتدا حرف ( لا ) رابرسر فعل مضارع مخاطب قرار دهید .

حرف آخر فعل مضارع را همانند فعل امر ساکن نمایید .

یادتان باشد در صیغه جمع مونث غایب ( ن ) نشانه جمع زنان است نه علامت رفع یاضمه . پس به آن دست نزنید .

اکنون فعل های زیر رابادقت ببینید وبخوانید :

لا تذهَبْ : نرو       لا تذهبی : نرو(مونث)

لاتذهبا : نروید          لاتذهبا : نروید

لاتذهبوا : نروید        لاتذهبـْنَ : نروید

تفاوت لای نفی با لای نهی دراین است که : لای نفی هیچ تغییری درآخر فعل مضارع ایجاد نمی کند . ولی لای نهی باعث جزم یا ساکن شدن حرف آخر فعل مضارع میشود . دقت داشته باشید که فعل نهی رابرای صیغه های غایب ومتکلم هم می توانیم بسازیم اما کاربرد چندانی ندارد .

 فعل امر :

  در اين درس شما با ساخت فعل امر ومفهوم آن آشنا ميشويد .

 امر به معني دستور دادن است . حتماً تاکنون عبارت معروف ( امر به معروف ) را

شنيده ايد .

 براي ساختن فعل امر شما بايد با فعل هاي مضارع آشنايي کامل داشته باشيد .

 فعل هاي امري که شما امسال ياد مي گيريد فعل هاي امر مخاطب هستند .

زيرا شما معمولاً به کسي که شنونده شما ميباشد دستور مي دهيد . البته با فعلهاي امر غايب وامر متکلم

هم بعدها آشنا خواهيد شد .

مراحل ساخت فعل امر :

1- فعل امر از صيغه هاي مضارع مخاطب ساخته ميشود .

2- حذف حرف مضارع از اول آن .

3- آوردن ( ا همزه ) برسرآن به جاي حرف مضارع .

4- تعيين حرکت همزه با توجه به عين الفعل .

5- ساکن کردن حرف آخر .

نکات کليدي :

عين الفعل : حرف دوم از حروف اصلي کلمه است . براي مثال : ذهبَ  که  (هـ) عين الفعل است .

 در صيغه هاي مثني وجمع مذکر مخاطب و مفرد مؤنث مخاطب ساکن کردن حرف آخر با حذف نون (ن ) انجام ميشود .

 اگر عين الفعل ما (فتحه يا کسره ) بود حرکت همزه ( کسره ) ميباشد .

واگر عين الفعل ما ( مضموم ) بود حرکت همزه ( ضمه ــُـــ ) ميباشد .

مثال :

تذهبينَ  » ذهبين  » اذهبينَ» اِذهبينَ> اِذهبي  > برو

 حالا تمرين کنيد :

 معني اين کلمات را به عربي بگوييد :

    بنشين .   بلند شويد .  بخنديد ( جمع مؤنث ) .  بالا ببريد ( شما 2نفر )

  قواعددرس دوم پايه سوم راهنمايي :

      در اين درس شما باطريقه به دست آوردن وزن کلمات آشنا ميشويد . وزن کلمات به شما کمک ميکند تا بتوانيد باحفظ کردن فقط يک لغت ، معاني متفاوت آن رادر وزنهاي ديگر بيابيد . به عنوان مثال :

        کلمه :  سَمِعَ   (شنيد )  .  سامع (شنونده )  ، مَسموع ( شنيده شده ) ،  سميع ( شنوا)  اِسمَعْ  (بشنو)  و ....

     براي اينکه وزن کللمه اي رابه دست آوريم کافي است  چند کلمه هم خانواده براي آن کلمه بيابيم  . سپس  3 حرف مشترکي را که در همه کلمات به ترتيب تکرار شده است را به عنوان 3حرف اصلي جداکرده و حروفي را که  اضافي است به سه حرف اصلي ( ف ، ع ، ل ) اضافه کنيم . مثلاً ، کلمه :     مُکاتبة  

   ابتدا چند کلمه هم خانواده براي آن مي يابيم .   کتاب ،  کتب  ، مکتب

         براساس 3 حرف اصلي (ف ، ع ، ل )   ، 3حرف اصلي رادراين کلمات پيداميکنيم . 3حرفي که مشترکاً در همه کلمات به کار رفته است .

                       کتب  3 حرف اصلي است .  حال اينگونه مي نويسيم :

                     مـــــــــُــــــــکـــــــــا تـــــــــبــــــه   

                                     فــ          عـ   لـ     

                     مُــــــــــــــفــــــــا عـــــــلــــــــه   

    يا کلمه  :  تعليم  .      هم خانواده هاي اين کلمه عباتند از :  عالم . عليم  . معلوم

                        3حرف اصلي ( علم ) در همه کلمات تکرار شده است . پس مي نويسيم :

                                تـــــــَعــــــــــلــــــــــيــــــــم 

                                        فـ      عــ              ل

                              تـــــفـــــــــــــعـــــــيــــــــــل 

3وزني که در اين درس براي شما آمده است وزنهاي ( فاعِل ؛ مفعول  و فعيل ) ميباشند .

             مثل : عالم  . معلوم . عليم 

      کلماتي که بروزن فاعل ميباشند ( صفت فاعلي )  ، کلماتي که بر وزن مفعول هستند ( صفت مفعولي ) و

       کلماتي که بر وزن  فعيل ميباشند (صفت مطلق ) ناميده ميشوند . 

شما در اين درس دوره اي به قواعد يادگرفته شده در کلاس دوم داريد .

 همانطور که به خاطر داريد شما در کلاس دوم با صرف فعل ماضي ومضارع وصرف ضمير اشنا شديد . فعل ماضي يا مضارع هريک 14 صيغه داشتند . که به ترتيب به 6صيغه غايب ،

6صيغه مخاطب و2صيغه متکلم تقسيم ميشدند .

مي دانيد که تمام علامتهايي را که شما اضافه مي کرديد براي صرف فعل ، همه به ريشه فعل اضافه ميشد وريشه فعل صيغه مفرد مذکر غايب فعل ماضي ميباشد .

صرف فعل ماضي : جَعَلَ / جَعَلا / جَعلوا / جَعَلَت / جعلتا / جعلْنَ

                          جَعَلتَ / جَعَلتما / جعلتم / جعلتِ / جعلتما / جعلتنَّ

                           جعلتُ / جعلنا

صرف فعل مضارع : يَجْعلُ / يجعلانِ / يجعلونَ / تجعلُ / تجعلان / يجعلْنَ

                            تجعلُ / تجعلان / تجعلونَ / تجعلينَ / تجعلان / تجعلنَ

                             اَجعلُ / نجعلُ

صرف ضميرمنفصل : هو / هما / هم / هي / هما/ هنّ 

                             انتَ / انتما / انتم / انتِ / انتما / انتنّ

                             انا / نحن

صرف ضمير متصل : ه / هما / هم / ها / هما / هنّ

                            کَ / کما / کم / کِ / کما / کنّ 

                             ي / نا

با يک مثال وتغيير آن به صيغه اي ديگر مطلب را کاربردي مي کنيم :

                 کانَ الطالب جالساً  . ثمّ نهضَ مِن مکانه .

حال مي خواهيم اين عبارت را به صيغه جمع مذکر غايب تغيير دهيم .

 به تغييرات دقت نماييد .

            کانَ الطالبونَ جالسينَ . ثمّ نهَضوا مِن مکانهم .

براي اين کار لازم است شما ابتدا نوع کلمه تان را مشخص نماييد وسپس بر اساس آموخته هايتان در مورد هر کلمه به همان شکل عمل نماييد .